Niðurstaðan var þunn: 52,84 prósent sögðu nei, 47,16 prósent sögðu já þegar var búið að telja úr kjörkössunum. Gott og vel. Það sem var búið að dynja á áður en krossið var sett á kjörseðilinn þarf hins vegar að spyrja aðeins um. Ekki hverjir kusu hvað, heldur hvers vegna ákveðin rök hljómuðu sjálfsögð og önnur hljómuðu eins og sérviska.
Kynnum til leiks Pierra Bourdieu. Hann fæddist árið 1930 í Denguin, litlu þorpi í Béarn í suðvesturhorni Frakklands. Faðir hans var póstmaður, kominn af leiguliðum, og heima var töluð béarníska frekar en franska. Þaðan komst Bourdieu inn í École normale supérieure í París, innsta hring franska menntakerfisins, þar sem synir borgarastéttarinnar lærðu að tala eins og þeir ættu staðinn. Það gerðu þeir reyndar.
Þessi ferð, úr sveitaþorpi inn í elítuna, varð að aðferðafræði. Bourdieu var nógu vel inni til að sjá kerfið virka og nógu mikill aðkomumaður til að sjá að það var kerfi. Samnemendur hans upplifðu yfirburði sína sem hæfileika. Hann sá að þeir voru að fá verðlaun fyrir að hafa alist upp á heimilum þar sem rétta orðfærið barst þeim með kvöldmatnum.
Hann fór ekki beint í kennslustofuna. Herskylda sendi hann til Alsír í miðju sjálfstæðisstríðinu og þar varð hann eftir sem mannfræðingur, við rannsóknir á Kabylíu-samfélaginu. Reynslan af því að lýsa framandi samfélagi kenndi honum að snúa sama sjónarhorni að sínu eigin: að horfa á franska skólakerfið, listasöfnin og smekk millistéttarinnar eins og mannfræðingur horfir á ættbálk.
Út úr því kom höfundarverk sem spannar fjóra áratugi, La Reproduction um menntakerfið sem stéttavél, Distinction um smekk sem dulbúna valdabaráttu, Sur la télévision um fjölmiðla sem þrengja að því sem hægt er að segja. Undir lokin, á tíunda áratugnum, sté hann út úr akademíunni og gerðist einn háværasti gagnrýnandi nýfrjálshyggjunnar í Frakklandi. Hann lést árið 2002.
Bourdieu skrifaði aldrei staf um Ísland. En verkfærakistan hans er óþægilega vel sniðin að því sem gerðist hér í sumar.
Sviðið og leikreglurnar
Bourdieu talaði um samfélagið sem safn af sviðum (e. field, fr. champ): stjórnmálasviðið, fjölmiðlasviðið, akademíska sviðið, atvinnulífið. Hvert svið er eins og leikvöllur með eigin reglum, eigin verðlaunum og eigin skilningi á því hvað telst gild röksemd.
Á akademíska sviðinu vinnur maður með því að vitna rétt, mæla nákvæmlega og viðurkenna óvissu. Á stjórnmálasviðinu tapar maður á nákvæmlega því sama. Sá sem segir „við vitum það ekki fyrr en við semjum“ er að tala fullkomlega heiðarlega en hljómar samt eins og hann sé að fela eitthvað.
Þetta er kjarninn í því sem gerðist. Já-hliðin talaði að miklu leyti tungumál sviðs sem hún var ekki stödd á: útreikninga, kaflaskiptingu í 35 samningskafla, vaxtakostnað, sérlausnir, tímafresti. Nei-hliðin talaði tungumál sem virkar á stjórnmálasviðinu: fullveldi, auðlindin, hver ræður. Hvorug hliðin var að ljúga. Þær voru að spila mismunandi leiki og aðeins önnur var stödd á réttum velli.
Fjórar tegundir auðmagns
Bourdieu hafnaði því að vald væri bara peningar. Hann greindi það í fernt:
Efnahagslegt auðmagn eða peningar og eignir. Í þessari baráttu sáum við það birtast með nýstárlegum hætti: fylkingarnar sendu samanlagt á sjöundu milljón króna til Meta til að kaupa athygli. Peningar breyttust í sýnileika, sýnileiki í umræðu.
Menningarlegt auðmagn er menntun, orðfæri, þekking á því hvernig maður talar við valdið. Skýrslur Hagfræðistofnunar og Alþjóðamálastofnunar eru hreint menningarlegt auðmagn. Þær eru vandaðar. En þær hreyfa við fáum atkvæðum.
Félagslegt auðmagn sama sem tengslanetin. Hverjir hringja í hvern. Í landi þar sem allir þekkja einhvern sem þekkir alla er þetta ekki smáatriði heldur burðarvirki.
Táknrænt auðmagn og hér liggur hundurinn grafinn. Táknrænt auðmagn er virðingin sem gerir að verkum að fullyrðing þín er tekin gild án þess að þú þurfir að rökstyðja hana. Það er valdið til að tala fyrir hönd einhvers stærra en sjálfs sín.
Bourdieu benti á að auðmagni má umbreyta á milli forma og að öflugasta umbreytingin sé sú þegar efnahagslegt auðmagn nær að dulbúa sig sem táknrænt. Þegar sérhagsmunir hætta að hljóma eins og sérhagsmunir og fara að hljóma eins og þjóðarhagsmunir.
Það sem aldrei komst á kjörseðilinn
Mikilvægasta hugtak Bourdieus fyrir þessa umræðu er „doxa”. Doxa er ekki skoðun. Doxa er það sem liggur undir skoðunum: forsendurnar sem enginn setur fram af því að engum dettur í hug að þær þurfi framsetningu. Það sem er svo sjálfsagt að það er ósýnilegt.
Deilan á yfirborðinu var já eða nei. En undir henni lá óumdeilt safn forsendna sem hvorug hliðin gerði að ágreiningsefni:
• Að fullveldi sé eitthvað sem maður á og geti misst, frekar en samband sem maður semur um.
• Að sjávarauðlindin sé „okkar“ án þess að spurt sé hverra „okkar“ nákvæmlega.
• Að EES-samningurinn, þar sem við tökum við um tveimur þriðju hlutum löggjafarinnar án atkvæðisréttar, sé eðlilegt ástand en ekki róttæk ráðstöfun.
Bourdieu kallaði svona forsendur hið óumdeilda, og hann taldi að raunverulegt vald fælist ekki í því að vinna rökræðuna heldur í því að ákveða hvað sé yfirleitt rökrætt. Landskjörstjórn gerði reyndar athugasemd við upphaflegt orðalag spurningarinnar, einmitt á þeim forsendum að í henni fælist umdeild staðhæfing sem væri sett fram sem sjálfsögð. Það var doxa að fara í gegnum prófarkalestur sem er sjaldgæf sjón.
Táknrænt ofbeldi
Hugtakið hljómar harkalega en merking þess er lúmskari en orðið gefur til kynna. Táknrænt ofbeldi er þegar valdatengsl eru viðurkennd af þeim sem lúta þeim, af því að flokkunarkerfið sem gerir þau eðlileg er þeim sameiginlegt. Enginn þarf að þvinga neinn. Fólk beitir kerfinu á sjálft sig.
Í kosningabaráttunni birtist það á báða bóga.
Þegar já-hliðin gaf í skyn, stundum með berum orðum, að nei-fylgi væri afurð fáfræði, þá var það táknrænt ofbeldi: menntað fólk beitir menningarlegu auðmagni til að gera ósammála fólk að viðfangsefni frekar en viðmælendum. Bourdieu skrifaði heila bók, Distinction, um þessa nákvæmu hreyfingu.
Þegar nei-hliðin gaf í skyn að stuðningur við aðildarviðræður væri í eðli sínu ótryggð við landið, þá var það líka táknrænt ofbeldi: það setur andstæðinginn utan þess hóps sem hefur rétt til að tala um sameiginlega framtíð.
Í báðum tilvikum er sama hreyfingin á ferð. Ekki „þú hefur rangt fyrir þér“ heldur „þú ert ekki gildur þátttakandi“.
Habitus: af hverju rök hitta ekki í mark
Að lokum: „habitus“. Þetta er kannski frjóasta hugtak Bourdieus og það þýðist illa. Það vísar til þeirra tilhneiginga sem sitja í líkamanum, smekks, viðbragða, þess sem manni finnst sjálfgefið og eru mótaðar af uppruna, stétt, starfi og stað.
Habitus skýrir hvers vegna sömu upplýsingar lenda gjörólíkt eftir því hver tekur við þeim. Fyrir manneskju sem ólst upp í sjávarplássi þar sem kvótakerfið tók vinnuna úr bænum er setningin „Brussel mun ráða yfir auðlindinni“ ekki hagfræðileg fullyrðing sem hægt er að afsanna með tölum. Hún er endurómun reynslu: við höfum áður misst forræðið og enginn spurði okkur. Að svara henni með útreikningi er að svara í röngu tungumáli.
Þetta er ástæðan fyrir því að baráttan sem lagði áherslu á tæknileg atriði, hversu vandlega sem hún var unnin, átti erfitt uppdráttar. Rök hafa ekki áhrif í tómarúmi. Þau lenda á habitus sem tekur við þeim eða hrindir þeim frá.
Hvað situr eftir
Bourdieu var enginn afstæðissinni. Hann hélt því ekki fram að allar skoðanir væru jafngildar eða að staðreyndir skiptu ekki máli. Hann hélt því fram að við skildum ekki niðurstöðuna ef við litum eingöngu á rökin sem sett voru fram, af því að úrslitin ráðast oft áður en rökræðan hefst, í því hvaða spurning er spurð, hvaða forsendur eru ósagðar og hverjir hafa umboðið til að tala.
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst var ráðgefandi. Hún var um viðræður, ekki aðild. Hún var þunn. Og samt hefur hún þegar verið meðtekin sem endanlegur dómur um vilja þjóðarinnar, af Evrópusambandinu, af ríkisstjórninni, af stjórnarandstöðunni sem boðar afturköllun umsóknar.
Það er kannski skýrasta dæmið um það sem Bourdieu var að lýsa: augnablikið þegar tala breytist í umboð, og umboðið verður að sjálfsögðum hlut sem enginn man lengur eftir að hafi verið umdeildur.
Views: 0
Leave a Reply