Ég hef undanfarið marghlustað á bækurnar Híf opp! og Laggó! á Storytel. Báðar fjalla þær um gamansögur af sjómönnum og kann ég höfundi þeirra, Guðjóni Inga Eiríkssyni, miklar þakkir get endalaust hlegið þegar ég hlusta á Hjálmar Hjálmarsson lesa þessar bækur.
Ég er sjálfur gamall sjómaður, faðir minn skipstjóri í fjöldamörg ár á þeim sama báti og hefur skotið rótum á bílaplaninu hjá Byggðasafninu á Garðskaga og telst til einna minjanna á því góða safni.
Sagan sem ég læt flakka hér tengist föður mínum, Júlíusi Guðmundssyni og Baldvini Njálssyni sem einnig var útgerðarmaður og fiskverkandi í sjávarplássinu sem hét þá Gerðahreppur, síðar Sveitarfélagið Garður og svarar heitinu 250 Suðurnesjabær í þessi dægrin.
Nema hvað að einu sinni fóru þessir tveir útgerðarmenn úr Garði á fund þáverandi sjávarútvegsráðherra framsóknarmanna, Halldórs Ásgrímssonar. Sem er ekki í frásögur færandi, nema hvað að umræðuefnið átti að vera umsókn þeirra um að fá snurvoðarleyfi í Faxaflóa fyrir báta í þeirra eigu, svokallað Bugtarleyfi á meðal þeirra sem þekkja til.
Ástæðan var einfaldlega sú að þeim sveið að horfa upp á snurvoðarbáta frá Reykjavík og Keflavík nánast skafa kálgarða þeirra Garðmanna og flytja aflann til vinnslu annars staðar.
Auðvitað synjaði Halldór þeim beiðninni, án allrar umhugsunar. Ástæðan sem hann gaf: Garðurinn væri ekki við Faxaflóa!
Hér er rétt að staldra við, því þetta er ekki bara fyndið. Þetta er kennslustund.
Faxaflói er skilgreindur sem flóinn milli Snæfellsness í norðri og Garðskaga í suðri. Garðskagi er ekki einhvers staðar nálægt Faxaflóa. Garðskagi er suðurmörk Faxaflóa. Vitinn sem faðir minn og fleiri sem hafa siglt fram hjá í fjörutíu ár er sá punktur sem menn miða flóann við þegar þeir teikna hann á kort. Þegar ráðherrann sagði að Garðurinn væri ekki við Faxaflóa, þá var það svipað og að segja manni sem stendur í dyragættinni að hann sé ekki í húsinu.
Og takið eftir hvernig þetta var gert. Halldór rökræddi ekki við þá. Hann sagði ekki: þetta gengur ekki upp út frá fiskifræðinni, eða: þið eruð of seinir, eða jafnvel: ég er búinn að lofa þessu öðrum. Hann hefði getað sagt eitthvað af þessu og þeir hefðu getað svarað því. Það hefði verið samtal.
Í staðinn setti hann fram staðreynd um landafræði sem var röng og af því að hann var ráðherrann, þá stóð hún. Menn geta þrætt um hagsmuni. Það er erfiðara að þræta um kortið þegar sá sem heldur á blýantinum er líka sá sem skrifar undir leyfið.
Tveir menn úr litlu sjávarplássi óku aftur suður með sjó. Bátar annarra héldu áfram að skafa kálgarðana þeirra. Aflinn hélt áfram að fara annað í vinnslu. Og landafræðin var óbreytt, nema á þeim eina stað þar sem hún skipti máli.
Ég skrifaði þessa sögu fyrst niður árið 2013. Tilefnið þá var einfalt: það var kominn nýr sjávarútvegsráðherra úr röðum Framsóknarflokksins, og mér þótti sagan eiga erindi. Sama ár voru aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið settar á ís.
Nú, á laugardaginn kemur, gengur þjóðin að kjörborðinu og svarar einni spurningu: Á Ísland að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið?
Ekki hvort við eigum að ganga í sambandið. Hvort við eigum að tala við það og sjá hvað er í boði. Þessu tvennu er ruglað saman í hverjum einasta þætti, hverri einustu grein, hverri einustu auglýsingu og ég er ekki sannfærður um að það sé alltaf óviljandi.
Framsóknarflokkurinn er á móti. Sjálfstæðisflokkurinn er á móti. Miðflokkurinn er á móti. Búnaðarþing er á móti. Og útgerðin, ja, útgerðin þarf ekki einu sinni að segja það upphátt lengur, það liggur í loftinu eins og lykt af grútarbræðslu.
Það sem ég þekki hins vegar aftur, eins og gamalt lag, er aðferðin.
Því það sem hellist yfir okkur þessa dagana eru ekki fyrst og fremst rökræður um hagsmuni. Það eru staðhæfingar um staðreyndir. Auðlindin verður tekin af okkur. Spænskir togarar sigla inn í landhelgina daginn eftir. Sjávarþorpin leggjast af. Umsóknin er ekki í gildi eða hún er í gildi, eftir því hver talar. Það var meira að segja deilt um sjálft orðalag spurningarinnar á kjörseðlinum, um hvort í henni fælist ályktun um eitthvað sem er umdeilt.
Þetta er nákvæmlega sami leikur og á skrifstofunni í Reykjavík forðum. Ekki: þetta þjónar ekki okkar hagsmunum, og hér eru rökin. Heldur: svona er þetta einfaldlega, og ég er sá sem segir þér það.
Þegar einhver segir þér að eitthvað sé einfaldlega svona, og hefur bæði valdið og peningana til að endurtaka það nógu oft, þá hættir fólk að fletta upp á kortinu. Það er ekki heimska. Það er þreyta.
Það er eitt orð sem ég staldra alltaf við í þessari umræðu, og það er fyrstu persónu fleirtala.
Við megum ekki missa yfirráðin yfir okkar auðlind. Okkar fiskimið.
Ég spyr í fullri einlægni, sem sonur skipstjóra úr Garði: hverjir eru þessir „við”?
Því ég veit hvernig það leit út þegar auðlindin var tekin af Garðmönnum. Það gerðist ekki í Brussel. Það gerðist ekki á ráðherrafundi í Lúxemborg og það var enginn spænskur togari í spilinu. Það gerðist á íslenskri skrifstofu, á íslensku, af íslenskum ráðherra, með einni setningu sem hvergi stóðst skoðun og aflinn fór til vinnslu í öðru sveitarfélagi á Íslandi.
Röksemdin um að við megum ekki afhenda öðrum yfirráð yfir miðunum gerir ráð fyrir því að við höfum þau sjálf. Ekki þjóðin sem ríki á landakorti, heldur fólkið í plássunum sem lifði af þessu. Sú forsenda er, að minnsta kosti í Garði, sögulega ósönn.
Ég ætla ekki að segja neinum hvernig hann á að kjósa á laugardaginn. Ég hef mína skoðun og ég veit að hún er ekki betri en annarra bara af því að ég hef hana.
En ég ætla að segja þetta, og það er kannski það eina sem sagan af pabba og Baldvini kennir í raun og veru:
Þegar valdamikill maður segir þér að eitthvað sé einfaldlega staðreynd, og lætur hjá líða að rökstyðja það, þá er sú staðhæfing sjálf orðin að viðfangsefninu. Ekki það sem þú spurðir um. Spurðu hver græðir á því að hún standi ósvarað. Og flettu svo upp á kortinu sjálfur.
Garðurinn er nefnilega við Faxaflóa.
Það hefur hann alltaf verið, hvað sem hver segir.
Views: 0
Leave a Reply