Við segjum gjarnan að mannréttindi séu ómetanleg. Þau séu ófrávíkjanleg, algild og hafin yfir hvern verðmiða, eitthvað sem hvorki verður keypt, selt né vegið á vog hagkvæmninnar. Þetta er fallegt orðalag, og í lagalegum og siðferðilegum skilningi er það satt. En sá sem starfar innan opinberrar stjórnsýslu veit að veruleikinn er flóknari. Á hverju ári er gerð fjárhagsáætlun, og hver einasta áætlun er í eðli sínu forgangsröðun. Þegar fjármunir eru takmarkaðir, sem þeir eru ævinlega, fer hver króna sem varið er í eitt ekki í annað. Spurningin er því ekki hvort við viljum verðmeta mannréttindi, heldur hvort við gerum það ekki þegar, þótt það fari oft fram í kyrrþey.
Hin opinbera nálgun: réttindi standa ofar markaði
Allt regluverkið byggir á þeirri forsendu að ákveðin grundvallarréttindi séu ekki til umræðu. Mannleg reisn, friðhelgi einkalífs, bann við ómannúðlegri meðferð og réttur til viðunandi þjónustu eru ekki kostir sem stjórnvöld mega velja eða hafna eftir efnahag. Samningur Sameinuðu þjóðanna um réttindi fatlaðs fólks orðar þetta skýrt: skortur á fjármunum er ekki gild afsökun fyrir því að virða ekki réttindi. Tungumál mannréttinda er einmitt hannað til að standast tungumál markaðarins. Þar sem markaðurinn spyr „hvað kostar þetta?” spyr réttindahugsunin „hver á þetta tilkall, óháð kostnaði?”.
Veruleiki forgangsröðunar
Og þó. Þegar sveitarfélag ákveður hve margir starfsmenn standa vaktina á búsetukjarna, hve hratt biðlisti eftir notendastýrðri persónulegri aðstoð styttist, eða hvort viðhald á húsnæði bíður enn eitt árið, þá er það í reynd að leggja mat á réttindi, og vega þau á móti öðru. Ekkert af þessu er sett fram sem verðlagning á mannréttindum. Það birtist sem rekstrartölur, mönnunarviðmið og þjónustustig. En afleiðingin er sú sama: tiltekið inntak réttinda fær verð, þótt enginn skrifi það verð á blað. Forgangsröðun er óumflýjanleg. Spurningin er aðeins hversu meðvituð, gagnsæ og réttlætanleg hún er.
Falið verð eða uppgefið verð?
Hér skiptast leiðir. Í heilsuhagfræði er löngu hætt að fela verðlagninguna. Þar eru notuð skýr tæki, kostnaður á hvert gæðavegið lífár og fleira í þeim dúr, til að bera saman úrræði og ráðstafa takmörkuðu fé. Rökin eru sterk: ef forgangsröðun er hvort eð er óhjákvæmileg, er heiðarlegra og sanngjarnara að gera hana sýnilega og samkvæmni hennar prófanlega en að fela hana á bak við hentugleikaákvarðanir. Á móti kemur áleitin spurning: rýrir það ekki sjálfa hugmyndina um réttindi að setja þeim beinlínis verðmiða? Það er munur á því að segja „við höfum ekki efni á öllu í einu” og því að segja „þetta líf, þessi þjónusta, er svona margra króna virði”. Hið síðarnefnda hættir að hljóma eins og réttindi og fer að hljóma eins og viðskipti.
Hverjir tapa þegar réttindi verða kostnaðarliður?
Þetta er kjarni málsins frá sjónarhóli stjórnsýslunnar. Þegar réttindi verða að kostnaðarlið í áætlun tapa alltaf sömu hóparnir: þeir sem eru fáir, þeir sem hafa dýrar og flóknar þarfir, og þeir sem geta síst talað máli sínu sjálfir. Einstaklingur með mikla stuðningsþörf er „óhagkvæmur” í þröngum reikningi, og einmitt þess vegna er réttindavernd hans mikilvægust. Markaðsrökfræðin hefur innbyggða tilhneigingu til að ýta jaðarhópum til hliðar, því ávinningurinn af því að spara á þeim er samþjappaður og sýnilegur en skaðinn dreifður og hljóður. Þess vegna má forgangsröðunin aldrei vera eingöngu hagræn æfing.
Hvar á línan að liggja?
Niðurstaðan er ekki sú að allt sé annaðhvort heilagt eða falt. Hún er sú að við þurfum að ákveða, meðvitað, hvaða ákvarðanir megi yfirhöfuð ráðast af verði og hverjar ekki. Sumt má og á að meta í krónum: hagkvæmni leiða að sama markmiði, röð framkvæmda, skipulag þjónustu. Annað á að vera girt af og varið fyrir reikningsvélinni: sjálfur kjarni mannlegrar reisnar og lágmarksréttindi sem enginn sparnaður réttlætir að víkja frá. Hlutverk laga, alþjóðasamninga og sjálfstæðra eftirlitsaðila, þar á meðal mannréttindastofnunar, er einmitt að draga þessa línu og halda henni, svo að forgangsröðun dagsins gangi ekki á réttindi sem aldrei átti að setja á uppboð.
Þá að lokum
Svo: er hægt að verðmeta mannréttindi? Í þröngum skilningi gerum við það á hverjum degi, í hverri fjárhagsáætlun. En það merkir ekki að allt sé til sölu. Betri spurning fyrir okkur sem störfum í opinberri þjónustu er ef til vill þessi: hvaða ákvarðanir leyfum við að snúast um verð, og erum við nógu hreinskilin til að viðurkenna að forgangsröðun er ekki bara bókhald, heldur siðferðileg athöfn? Á meðan við svörum þeirri spurningu opið og fyrir opnum tjöldum, höldum við réttindahugsuninni á lífi. Um leið og hún hverfur inn í rekstrartölurnar, þar sem enginn sér hana, byrjum við að selja það sem aldrei átti að vera falt.
Views: 0
Leave a Reply